
نظرسنجی آنلاین چقدر قابل اعتماد است؟
«این نظرسنجیها را رباتها پر میکنند.» «فقط همفکرهای خودشان شرکت میکنند.» «معلوم نیست پولش از کجا میآید.» هر بار که عددی از یک نظرسنجی آنلاین دستبهدست میشود، یکی از این جملهها هم زیرش پیدا میشود. این تردیدها بیپایه نیستند و ما در بپرسیم همین سؤالها را از کار خودمان هم میپرسیم.
جواب کوتاه این است: نظرسنجی آنلاین به اندازه روشش قابل اعتماد است. اگر معلوم باشد چه کسانی پاسخ دادهاند، هر نفر فقط یک بار پاسخ داده و نتیجه همراه با محدودیتهایش منتشر شده، نظرسنجی آنلاین یکی از معدود راههای شنیدن نظر ایرانیان است. اگر هیچکدام از اینها معلوم نباشد، عددش بیشتر سرگرمی است تا خبر.
در پایان این نوشته شش سؤال آمده که با آنها میشود هر نظرسنجی را سنجید، از جمله نظرسنجیهای خود بپرسیم.
نظرسنجی آنلاین با تلفنی و حضوری چه فرقی دارد؟
هر نظرسنجی با یک مسئله روبهروست: چطور از چند هزار نفر چیزی درباره میلیونها نفر بفهمیم؟ جواب به این بستگی دارد که آن چند هزار نفر چطور انتخاب شدهاند، و هر روش این کار را به شیوه خودش انجام میدهد.
نظرسنجی حضوری
پرسشگر سراغ خانوارهایی میرود که بهطور تصادفی انتخاب شدهاند. این روش به کسانی هم میرسد که اینترنت ندارند و برای همین پوشش گستردهای دارد. ضعفش در ایران این است که پرسشگر روبهروی شما نشسته و در موضوعات حساس، بسیاری جوابی میدهند که امنتر است.
نظرسنجی تلفنی
شمارهها بهطور تصادفی گرفته میشوند، پس نمونه نسبتاً تصادفی است و کار سریع پیش میرود. اما خیلیها پشت تلفن نگران شنود و شناساییاند و این روش فقط به کسانی میرسد که داخل ایران تلفن دارند.
نظرسنجی آنلاین
معمولاً داوطلبانه است و هر کس لینک را ببیند میتواند شرکت کند. ناشناس ماندن، دسترسی همزمان به داخل و خارج ایران و هزینه کم، نقطه قوت آن است. ضعفش این است که نمونه خودگزین است و به اینترنت و فیلترینگ وابسته میماند.
هیچکدام از این روشها بینقص نیست. در کشوری که بسیاری پیش از جواب دادن به یک غریبه از خود میپرسند «این کیست که میپرسد؟»، هر روش جایی میلنگد. سؤال مفیدتر این است که هر روش برای چه نوع پرسشی بهتر کار میکند.
نظرسنجی آنلاین کجا خوب کار میکند؟
وقتی سؤال حساس است. کسی که با صفحه گوشی تنهاست، راحتتر از افسردگی، مهاجرت یا باورهایش حرف میزند تا روبهروی یک پرسشگر. پژوهشگران به این پدیده «سوگیری مطلوبیت اجتماعی» میگویند: آدمها معمولاً جوابی میدهند که فکر میکنند دیگران میپسندند. ناشناس ماندن این فشار را کم میکند.
وقتی میخواهیم هم از داخل بپرسیم و هم از خارج. میلیونها ایرانی امروز بیرون از ایران زندگی میکنند. هیچ پرسشگری نمیتواند در یک هفته هم در زاهدان در بزند و هم در تورنتو، اما یک لینک به هر دو میرسد.
وقتی میخواهیم تغییر را دنبال کنیم. اگر همان سؤال با همان روش چند بار پرسیده شود، جهت تغییر معنا دارد، حتی وقتی نمونه کامل نیست.
وقتی گروهها را با هم مقایسه میکنیم. در گزارش سلامت روان بپرسیم، ۶٬۴۱۲ بزرگسال آزمون را تا آخر پر کردند. نتیجه را نمیشد به همه ایران تعمیم داد، اما مقایسه گروهها در همان نمونه، مثلاً شاغلان و بیکاران، معنا داشت.
کجا خوب کار نمیکند؟
- نمونه خودگزین است. کسی که شرکت میکند معمولاً به موضوع علاقه یا دغدغه دارد. در آزمون سلامت روان ما، ۷۳ درصد پاسخدهندگان مرد بودند و ۸۵ درصد زیر ۳۵ سال داشتند. این ترکیب شبیه جمعیت ایران نیست و ما هم چنین ادعایی نکردیم.
- همه به اینترنت دسترسی برابر ندارند. سالمندان، روستانشینان و کسانی که فیلترشکن ندارند کمتر به نظرسنجی آنلاین میرسند. وقتی اینترنت قطع شود، این صداها یکسره خاموش میشوند: از ۲۶ آبان تا ۴ آذر ۱۳۹۸ حتی یک پاسخ هم به آزمون سلامت روان ما نرسید.
- رباتها و کمپینهای سازمانیافته. در نظرسنجی بازی که هر کس بتواند بارها در آن رأی بدهد، یک کانال تلگرامی یا چند اسکریپت میتواند نتیجه را یکشبه برگرداند. بسیاری از «نظرسنجیهای» شبکههای اجتماعی از همین جنساند.
- اتاق پژواک. هر نظرسنجی در شبکههایی پخش میشود که مخاطبان خاص خودشان را دارند. اگر لینک فقط در یک کانال با گرایش مشخص دیده شود، نتیجه هم همان گرایش را نشان میدهد.
این محدودیتها کاملاً از بین نمیروند، اما میشود کمشان کرد و هر جا باقی ماندند، کنار نتیجه نوشتشان.
بپرسیم برای قابل اعتماد بودن عددهایش چه میکند
بپرسیم از ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۹ بیش از یک میلیون پاسخ ثبت کرد و همان تجربه نشان داد کجا باید سختگیرتر باشیم. نسخه تازه بپرسیم، که پس از شش سال سکوت برگشته است، بر پنج قاعده بنا شده است:
- هر نفر، یک رأی. برای شرکت، شماره موبایل خود را از راه تلگرام یا واتساپ تأیید میکنید. این کار جلوی رأی تکراری، رباتها و حسابهای ساختگی را میگیرد. حسابها در چند سطح بررسی میشوند تا کمپینهای سازمانیافته نتوانند نتیجه را جابهجا کنند.
- شماره شما کنار پاسخهایتان نیست. شماره فقط برای تأیید حساب و تشخیص کشور به کار میرود و کنار پاسخها ذخیره نمیشود. هر وقت بخواهید میتوانید دادههایتان را دریافت کنید یا برای همیشه پاک کنید.
- داخل و خارج، کنار هم و جدا از هم. کشور شما از پیششماره تلفن تشخیص داده میشود و نتایج هم برای همه و هم جداگانه برای داخل و خارج ایران نمایش داده میشود. این روش خطا هم دارد، چون بعضی ایرانیان خارج از کشور هنوز با شماره ایران کار میکنند و برعکس. این خطا را کنار نتایج مینویسیم.
- هر گزارش با شناسنامه. کنار هر گزارش مینویسیم چند نفر و در چه بازهای پاسخ دادند و ترکیبشان از نظر سن، جنسیت و محل زندگی چطور بود. اگر نمونه با جامعه فاصله داشته باشد، همان ابتدای گزارش میگوییم.
- داده خام فروشی نیست. داده خام فروخته نمیشود و در اختیار کسی قرار نمیگیرد و فقط نتایج جمعی منتشر میشود. بپرسیم مستقل است و به هیچ دولت، حزب یا حامی مالی جهتداری وابسته نیست.
عددهای بپرسیم آمار رسمی یا پیشبینی انتخابات نیستند. بازتاب نظر کسانیاند که آمدند و پاسخ دادند، و هرچه آدمهای بیشتر و متفاوتتری بیایند، تصویر دقیقتر میشود.
شش سؤال برای سنجیدن هر نظرسنجی
هر بار عددی از یک نظرسنجی دیدید، چه از ما و چه از دیگران، اینها را بپرسید:
- چه کسی پرسیده؟ اگر نام مجری و راه تماس با او معلوم نیست، احتیاط کنید.
- چند نفر و چه زمانی؟ تعداد پاسخدهندگان و بازه زمانی باید مشخص باشد.
- چه کسانی پاسخ دادند؟ سن، جنسیت و محل زندگی نمونه را با جامعهای که دربارهاش ادعا شده مقایسه کنید.
- رأی تکراری ممکن بود؟ نتیجه نظرسنجیای که هر کس بتواند بارها در آن رأی بدهد، فقط نشان میدهد کدام طرف بهتر طرفدارانش را بسیج کرده است.
- متن سؤال دقیقاً چه بود؟ یک کلمه جهتدار یا گزینههای ناقص میتواند نتیجه را عوض کند. متن کامل سؤال باید منتشر شده باشد.
- ادعا از داده بزرگتر است؟ «اکثر پاسخدهندگان» با «اکثر مردم ایران» یکی نیست.
اگر در گزارشی از بپرسیم جواب یکی از این سؤالها را پیدا نکردید، به ما خبر بدهید تا اضافهاش کنیم.
پرسشهای پرتکرار
آیا نظرسنجی آنلاین نماینده همه ایرانیان است؟ بهطور کامل نه. نتیجه، نظر کسانی است که پاسخ دادهاند. ترکیب پاسخدهندگان را کنار هر گزارش مینویسیم تا معلوم باشد عدد درباره چه کسانی است.
چرا بپرسیم شماره تلفن میخواهد؟ تا هر نفر فقط یک بار پاسخ بدهد و رباتها نتوانند نتیجه را عوض کنند. شماره کنار پاسخها ذخیره نمیشود.
آیا کسی میفهمد من چه جوابی دادهام؟ نه. فقط نتایج جمعی منتشر میشود. داده خام فروخته نمیشود و در اختیار کسی قرار نمیگیرد.
چند پاسخ برای معنادار بودن نتیجه کافی است؟ تعداد بهتنهایی تعیینکننده نیست. صد هزار پاسخ از یک گروه همفکر کمتر از چند هزار پاسخ متنوع اطلاعات میدهد. مجله لیترری دایجست در ۱۹۳۶ با بیش از دو میلیون پاسخ، برنده انتخابات آمریکا را اشتباه پیشبینی کرد.
چطور میتوانم نتیجه را دقیقتر کنم؟ پاسخ بدهید و نظرسنجی را برای کسی بفرستید که فکر میکنید مثل شما فکر نمیکند. سادهترین راه بیرون آمدن از اتاق پژواک همین است.
مطالعه بیشتر
مقالههای دیگر بپرسیم را هم میتوانید از همین بخش ببینید.